تب طلای آذربایجان؛ چگونه سودای ثروت، محیط‌زیست و اقتصاد محلی را می‌بلعد؟ محمد شکری

در اعماق صخره‌ها و کوهستان‌های منطقه آذربایجان، یکی از غنی‌ترین کمربندهای فلززایی طلای خاورمیانه نهفته است. این نوار که از کوه‌های قفقاز در شمال آراز آغاز شده و به سوی جنوب امتداد می‌یابد، از دیرباز کانون توجه بوده است. وجود کانسارهای باستانی و کوره‌های ذوب در روستاهایی چون «آستامال» و «اندریان»، تنها یک شاهد زمین‌شناختی نیست، بلکه شناسنامه تاریخی غنای این سرزمین است. اما امروز، این موهبت طبیعی در سایه مدیریت ناکارآمد و خلأهای نظارتی، به بحرانی عمیق در حوزه حقوق عمومی و سلامت محیط‌زیست بدل شده است.

آنچه امروز در روستای اندریان و مناطق همجوار آن در جریان است، دیگر یک برداشت ساده معیشتی نیست؛ بلکه هجومی همه‌جانبه به منابع ملی است که به شکل‌گیری یک اقتصاد زیرزمینی گسترده انجامیده است. استخراج و قاچاق خاک طلا اکنون به تجارتی پردرآمد تبدیل شده که ساختار اجتماعی و اقتصادی جوامع محلی را دگرگون کرده است. این بحران دیگر به یک نقطه محدود نمی‌شود؛ گزارش‌ها حاکی از آن است که جویندگان طلا، با اتکا به دانش تجربی و ابتدایی خود، به شهرستان‌های ورزقان، کلیبر، مشگین‌شهر،بستان آباد، اهر و هشترود نیز سرازیر شده‌اند و این معضل محلی را به یک اپیدمی منطقه‌ای تبدیل کرده‌اند.

در این میان، فعالان این عرصه برای اقناع افکار عمومی و توجیه اقدامات خود، به استدلالی تامل‌برانگیز متوسل می‌شوند. آن‌ها معتقدند که اگر بومیان این ثروت را استخراج نکنند، دولت معادن را به شرکت‌های خارجی یا پیمانکاران بزرگ واگذار خواهد کرد؛ شرکت‌هایی که به زعم آن‌ها، نه‌تنها محیط‌زیست را به همان اندازه تخریب می‌کنند، بلکه هیچ منفعت اقتصادی ملموسی نیز برای توسعه منطقه به همراه ندارند. برای اثبات این مدعا، آن‌ها به نمونه‌هایی چون فعالیت شرکت‌های چینی در معدن طلای روستای «مزرعه» یا استخراج معدن سنگ آهن آوان-آستامال توسط شرکت «توانگران سهند» (وابسته به مهندس زنوزی) اشاره می‌کنند. در مقابلِ این واگذاری‌ها، جویندگان محلی ادعا می‌کنند که پول و درآمد حاصل از استخراج آن‌ها، برخلاف شرکت‌های بزرگ، از منطقه خارج نشده و به عنوان ثروت انباشته به اقتصاد محلی تزریق می‌شود.

اما فراتر از تاراج معادن و این توجیهات اقتصادی-اجتماعی، تکان‌دهنده‌ترین بخش این ماجرا، فاجعه خاموش زیست‌محیطی است. بهای واقعی این طلای ارزان در فرآیند استحصال آن نهفته است؛ استحصالی که اغلب در سوله‌های متروکه حاشیه تبریز یا حیاط خانه‌های روستایی انجام می‌شود. استفاده از «سدیم سیانید» برای جداسازی طلا از خاک، بدون رعایت ایزولاسیون شیمیایی و سیستم‌های فیلتراسیون، یک جنایت تمام‌عیار زیست‌محیطی است.

نشت این ماده به‌شدت سمی به سفره‌های آب زیرزمینی آذربایجان، تهدیدی مستقیم برای امنیت غذایی و سلامت عمومی به شمار می‌رود. سیانور با ورود به چرخه آب، نه‌تنها حیات وحش و پوشش گیاهی را نابود می‌کند، بلکه در درازمدت از طریق محصولات کشاورزی، سلامت انسان‌ها را با خطر بیماری‌های مزمن و مرگ مواجه می‌سازد. از سوی دیگر، پسماندهای خاکی که پس از شست‌وشو با مواد شیمیایی در طبیعت رها می‌شوند، خاصیت بیولوژیک خود را از دست داده و به کانون‌های خطرناک تولید ریزگردهای سمی تبدیل می‌شوند.

بحران استخراج غیرمجاز طلا در آذربایجان، نقطه تلاقی فقر اقتصادی، احساس تبعیض، طمع سوداگرانه و ضعف حاکمیت قانون است. برای برون‌رفت از این بن‌بست، نیازمند رویکردی چندوجهی هستیم. دولت می‌تواند با ایجاد تعاونی‌های بومی و آموزش روش‌های استخراج پاک، این پتانسیل را قانون‌مند کرده و ضمن بازگرداندن سود به اهالی منطقه، آن را تحت نظارت درآورد. همزمان، برخورد قاطع با مراکز غیرمجاز استحصال و کنترل دقیق زنجیره تامین مواد شیمیایی خطرناکی چون سیانور، غیرقابل چشم‌پوشی است. در این میان، رسانه‌ها و نهادهای مدنی وظیفه دارند جوامع محلی را از عواقب این روند آگاه کنند تا دریابند سودای زودگذر فروش خاک طلا، به بهای نابودی آب شرب و آینده فرزندانشان تمام خواهد شد.

طلا در دل کوهستان یک ثروت ملی است، اما هنگامی که با جهل، طمع و روش‌های غیرقانونی استخراج شود، به سمی مهلک برای جامعه و طبیعت تبدیل می‌شود. صیانت از کمربند طلایی آذربایجان، نیازمند اراده‌ای است که در آن، حفظ منابع ملی، جلب مشارکت اقتصادی بومیان و حق داشتن آب و خاک سالم، بر منافع کوتاه‌مدت و ویرانگر سوداگران ارجحیت یابد.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

📌 قاراچوخا؛ کیملیک و خبر آیناسی

عضو اولماغی اونوتمایین 👇

🆔 @qarachukha

#معدن_طلا #استخراج_غیرمجاز #آذربایجان #قاچاق_طلا #اقتصاد_زیرزمینی #تب_طلا #اندریان #ورزقان #آستامال #اهر #کلیبر #مشگین_شهر #هشترود #آرازباری