تحلیل ژئوپلیتیک: معمای آنکارا؛ حمایت تمام‌قد دیپلماتیک از تهران در سایه موشک‌های سرگردان

پایگاه تحلیلی قاراچوخا | تاریخ انتشار: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴
در دهمین روز از جنگی که معادلات خاورمیانه را دگرگون کرده است، رفتار دولت ترکیه به یکی از پیچیده‌ترین معماهای تحلیلی برای ناظران بین‌المللی تبدیل شده است. آنکارا به عنوان دومین ارتش بزرگ ناتو، برخلاف انتظار بلوک غرب، نه‌تنها در کنار محور آمریکا-اسرائیل قرار نگرفته، بلکه با تمام توان دیپلماتیک و رسانه‌ای خود به دفاع از موقعیت ایران پرداخته است. با این حال، شلیک دو موشک از مبدأ خاک ایران به سمت ترکیه طی ده روز گذشته، پارادوکسی خطرناک را در روابط دو همسایه ایجاد کرده است.
در ادامه، ابعاد مختلف این رفتار دوگانه و سناریوهای پشت پرده آن مورد واکاوی قرار می‌گیرد.
۱. چرخش استراتژیک آنکارا؛ عبور از خطوط قرمز ناتو
مواضع رجب طیب اردوغان و تحرکات بی‌وقفه دیپلماتیک هاکان فیدان (وزیر خارجه)، نشان از یک تصمیم استراتژیک در شورای امنیت ملی ترکیه دارد. ارسال پیام تسلیت از سوی اردوغان برای ترور رهبر ایران — آن هم در شرایطی که رهبران غربی سکوت کرده یا از این اتفاق استقبال کردند — یک پالس قدرتمند به تهران و واشنگتن بود.
دلایل این رویکرد آنکارا چیست؟
• هراس از فروپاشی مرزها و خلأ قدرت: آنکارا به‌خوبی می‌داند که تضعیف یا فروپاشی ساختار مرکزی در ایران، مستقیماً به تقویت گروه‌های تجزیه‌طلب کورد و تروریستی (به‌ویژه پ‌ک‌ک و شاخه‌های آن) در امتداد مرزهای مشترک منجر خواهد شد.
• جلوگیری از هژمونی مطلق اسرائیل/آمریکا: ترکیه با وجود عضویت در ناتو، خواهان خاورمیانه‌ای نیست که در آن محور مقاومت به‌طور کامل حذف شود، زیرا در آن صورت، آنکارا هدف بعدی فشارهای غرب برای امتیازدهی در مدیترانه شرقی و سوریه خواهد بود.
۲. جنگ رسانه‌ای؛ تی‌آر‌تی و سی‌ان‌ان تورک در قامت رسانه ملی ایران
یکی از شگفت‌انگیزترین پدیده‌های جنگ اخیر، تغییر فاز کامل رسانه‌های جریان اصلی ترکیه است. شبکه‌هایی نظیر «تی‌آر‌تی هابر» (TRT Haber) و «سی‌ان‌ان تورک» (CNN Türk) که در استان‌های آذربایجان و در میان ترک‌زبانان ایران مخاطبان میلیونی دارند، عملاً به تریبون دفاع از مظلومیت و حقانیت ایران تبدیل شده‌اند.
• بازتاب در جامعه ایران: نوع پوشش اخبار، استفاده از کارشناسان حامی مقاومت و لحن حماسی این شبکه‌ها به حدی است که افکار عمومی در ایران به طنز یا جدی می‌گویند: «گویی این شبکه‌ها، شبکه‌های استانی صداوسیمای جمهوری اسلامی هستند.»
• هدف آنکارا از این قدرت‌نمایی نرم: ترکیه با این کار دو هدف را دنبال می‌کند؛ نخست، ایجاد محبوبیت و نفوذ نرم بی‌سابقه در میان مردم ایران و دوم، مدیریت افکار عمومی داخل ترکیه برای توجیه عدم همراهی با ناتو در تقابل با تهران.
۳. معمای موشک‌های سرگردان؛ چه کسی به ترکیه شلیک می‌کند؟
درست در اوج این ماه‌عسل دیپلماتیک و رسانه‌ای، شلیک دو موشک به سمت خاک ترکیه طی ده روز گذشته که توسط سامانه‌های پدافندی ناتو مستقر در ترکیه رهگیری و منهدم شدند، شوک بزرگی ایجاد کرد. تکذیب قاطعانه حمله نخست توسط نیروهای مسلح ایران، نشان‌دهنده پیچیدگی میدانی است. برای تحلیل این تناقض، سه سناریوی اصلی مطرح است:
الف) عملیات پرچم دروغین توسط اشخاص ثالث
محتمل‌ترین سناریو این است که بازیگرانی مانند اسرائیل، آمریکا، یا حتی شبکه‌های نفوذی و تروریستی (نظیر احزاب مسلح ضدایرانی و ضدترکیه‌ای) با استفاده از هرج‌ومرج جنگ، از مناطق مرزی غرب ایران (یا مناطقی که کنترل در آن‌ها دشوار شده) اقدام به شلیک موشک به سمت ترکیه کرده‌اند.
• هدف: تحریک افکار عمومی ترکیه، فعال کردن «ماده ۵ پیمان ناتو» (حمله به یک عضو، حمله به همه است) و مجبور کردن آنکارا به ورود به جنگ علیه ایران.
ب) پیام هشدار به رادارهای ناتو
سناریوی دوم، هرچند توسط ایران تکذیب شده، این است که بخش‌هایی از ساختار نظامی ایران به دلیل نقش پنهان رادارهای ناتو مستقر در ترکیه در رهگیری موشک‌های ایرانی شلیک شده به سمت اسرائیل، قصد ارسال یک پیام هشدارآمیز و کاملاً کنترل‌شده را داشته‌اند تا به ترکیه یادآوری کنند که چتر ناتو نمی‌تواند پناهگاه امنی برای مداخله اطلاعاتی علیه ایران باشد.
ج) خطای محاسباتی در جنگ الکترونیک
با توجه به استفاده گسترده از سیستم‌های جنگ الکترونیک (اخلالگرهای GPS و رادار) توسط آمریکا و اسرائیل در منطقه، احتمال انحراف مسیر موشک‌های ایرانی که به سمت اهداف دیگری در منطقه (مثلاً پایگاه‌های آمریکا در عراق یا سوریه) شلیک شده بودند، وجود دارد.
نتیجه‌گیری: لبه تیغ دیپلماسی
تا این لحظه (۱۸ اسفند ۱۴۰۴)، عملکرد سامانه‌های ضد موشکی ناتو در انهدام این پرتابه‌ها، عملاً به نفع روابط تهران و آنکارا تمام شده است؛ چرا که اصابت آن‌ها و ریخته شدن خون شهروندان ترکیه‌ای می‌توانست دیپلماسی فعال هاکان فیدان را در یک شب نابود کند.
دولت ترکیه در حال انجام یک بازی بندبازی بسیار خطرناک است. از یک سو تلاش می‌کند با حمایت از ایران، جلوی تغییر نقشه خاورمیانه و ناامنی مرزهایش را بگیرد و از سوی دیگر باید اعضای ناتو و افکار عمومی داخل را قانع کند که چرا از کشوری که از خاک آن موشک به سمتشان شلیک شده، دفاع می‌کند. در روزهای آینده، شناسایی دقیق مبدأ و عاملان این شلیک‌ها، تعیین‌کننده‌ترین عامل در تداوم یا توقف حمایت‌های بی‌سابقه آنکارا از تهران خواهد بود.